Пеле ва «Сантос» Нигериядаги урушни тўхтатиб қолганми?

Пеленинг фаолияти жуда кўп ажойиб совринлар билан тўла. Уларни такрорлаш имконсиздек туюлади. Ҳанузгача ҳеч бир футболчи у каби 3 та жаҳон чемпиони унвонини қўлга кирита олмади, бундан кейин ҳам ушбу натижани такрорлаш имконсиздек кўринади. Ёки у томонидан киритилган 1000 та голни олайлик. Тўғри, бу голлар урилган жамоаларнинг сифати юзасидан ҳали-ҳануз мунозаралар давом этади. Бироқ факт бу – факт. Бирор футболчи Пеленинг рекордини янгилай олгани йўқ. Юқоридаги натижаларнинг ўзиёқ унинг футбол тарихидаги ўрнини ўчмас мавқега олиб чиқишга етади. Аммо Пеле фаолиятида яна бир ўзига хослик борки, бу унинг номидан бутун тарих миннатдор бўлиши кераклигини кўрсатади. 50 йилдан буён унинг мухлислари бир саволни ўзларига бериб келишади: ростдан ҳам у икки давлат урушининг тўхташига, тинч аҳолига осойишталик берилишига сабаб бўлганми? Ушбу ҳикоянинг туб илдизлари 1969 йил «Сантос»нинг дунё бўйлаб уюштирган турнеси даврига тўғри келади.

Пеле, Пепе (Масиа), Коутиньо (Диди) ва «Сантос» ҳужумининг олди чизиқ вакиллари 60 йилларнинг биринчи ярмида Жанубий Америка футболида етакчилик қилишган. 5 карра Бразилия чемпиони, 2 марта Либертадорес кубоги ва яна ўша давр футболи гегемонлари «Милан» ва «Бенфика»ни мағлуб этиш орқали эришилган 2 та халқаро кубоклар бунга далил бўлиб хизмат қилади.

1966 йили «Сантос» ҳеч қандай титул қўлга кирита олмади. Клуб жаҳон бўйлаб саёҳат қилиш мақсадида Либертадоресдан чиқиб кетди. 1966 йили АҚШда, 1967 йили Италия, Германия ва Африка давлатларида бўлишди. 1968 йили Аргентинада «бешлик» мусобақасида иштирок этишди. «Бока Хуниорс»нинг «Бомбонера» стадионида кечган турнирда майдон эгалари ва «Сантос»дан ташқари, «Бенфика», «Ривер Плейт» ҳамда Уругвайнинг «Насьонал» жамоалари қатнашган.

«Сантос» чегара нималигини билмасди. Клуб ўз юлдузларидан максимал фойда олиш учун ҳар қандай ишни қилар эди. Футболчиларнинг охирги томчи кучларини ҳам сиқиб олишдан тап тортмас эди. 1959 йилги Европа саёҳати мобайнида футболчилар 22 кун ичида 9 та турли мамлакатлардаги 15 та учрашувда майдонга тушишга мажбур бўлишган. Пеленинг ўзи Андрес Кампомарнинг «Голасо» китобида ўша даврларни оғир жазони ўташ пайтларидек ёдга олади:

«Ҳисоблаб чиққанимда, 1960 йилнинг ўзида жами 109 та баҳсда майдонга тушган эканман. Жамоа раҳбарияти танаффус нималигини билишмасди».

1961 йилда Бразилия ҳукумати ҳам «Сантос»нинг ишларини қўллаб-қувватлаган ҳолда Пелени мамлакатнинг миллий бойлиги деб эълон қилди ва уни ҳеч қайси хорижий клубга сотмаслик ҳақидаги биллга имзо чекди. Шу тариқа «Сантастикос»нинг шафқатсиз сафарлари давом этадиган бўлди.

1969 йилда бразилияликлар Африкада қонли қўзғолонлар бўлаётганига қарамасдан, «қора қитъа»га йўл олишди. Нигериядаги уруш икки йил аввал, 1967 йилдаёқ бошланганди. Биафранинг марказий ҳокимиятни рад этиши билан бошланган фуқаролик урушининг 2 йиллиги давомида 2 млн тинч аҳоли ҳалок бўлган ва 4,5 млндан ортиқ нигерияликлар 2 йил кўчада қолишга мажбур бўлишган.

Мана шундай қалтис бир пайтда «Сантос» урушнинг қоқ маркази бўлган шаҳар - Лагосга кириб келади. Пеле ва унинг жамоадошлари келиши билан автоматлар овози тиниб қолади. Бразилиялик юлдузларнинг ташрифи муносабати билан Нигерия ва Биафра ўртасидаги уруш 48 соатга тўхтатилади. «Сантос» ва «Супер Игл» жамоалари баҳси 2:2 ҳисобида якунига етади. «Сантос»дан голларни Пеленинг уриши ҳамда мезбонларга ҳам гол уриш имкони яратиб берилгани мухлисларнинг олқишларига сабаб бўлади. Айрим манбаларда ёзилишича, айни ўша пайтда Биафра ва Бенин ўртасида уруш бўлиб ўтган. «Сантос»нинг расмий веб-сайтида эса, минтақа ҳарбий губернатори Самуэль Огбемудиа «Сантос»нинг ташрифини миллий байрам куни деб эълон қилган. Байрам муносабати билан Бенин ва Биафрани боғлаб турувчи кўприк қайта очилган. 25000дан зиёд мухлислар «Сантос» ва Нигерия тўқнашувига гувоҳ бўлган. Ушбу беллашув Лотин Америкаси вакилларининг 2:1 ҳисобидаги ғалабаси билан якунланган.

Пеленинг жамоадошлари Жилмар ва Коутиньонинг эслашларича, ўша ўйин урушни 2 соатгагина тўхтата олган. Ўйин якунига етиши билан яна урушни давом эттиришга белги берувчи ўқ овозлари ва самолётларнинг учиб ўтаётгани эшитилган.

«Ҳаттоки урушни тўхтата олганимиз бизнинг нақадар кучли бўлганимизнинг яна бир исботи»,- дейди Пеленинг яна бир жамоадоши Лима, «Биз уруш бўлаётган жойга кирмаслигимиз мумкин эди. Лекин ундай қилмадик. Биз ўйнашни хоҳладик ва шундай қилдик».

Бу воқеа 2005 йили «Тайм» журналида босилиб чиқди. Ундаги мақолада: «Қанчадан қанча дипломатлар ва сиёсатчилар 2 йил мобайнида тўхтата билмаган урушни, «футбол афсонаси» ва унинг жамоадошлари 3 кунга бўлса-да йўқ қилишди»,- дейилади.

2012 йили Пеле Габонга ташриф буюрганида тарихни эслади ва ўша қонли йилларда уларнинг уруш бўлаётган жойга кетаётганларини баъзилар аҳмоқлик деб таърифлаганларини ёдга олди:

«Биз Либревил ва Киншасада ўйнаган эдик. Ўша пайтлардаги президент Али Бонго одамларга қарата: «Биз урушни тўхтатишимиз керак. Биз Пелени кўргани борамиз», деганди. Уруш ҳақиқатан қам тўхтади. Биз учрашувни ажойиб ўтказиб, юртимизга қайтдик. Ҳаммаси фантастик тарзда бўлиб ўтган. Бу воқеаларни унута олмасам керак»

Юқорида сизларга тақдим этилган воқеалар бўлганига ярим асрдан ошди. Фактлар ҳам таҳминдек жаранглайди. Ҳа, барчаси клубнинг молиявий фойдаси фонида бўлиб ўтган. Бироқ мана шу турне қанчадан қанча одамларнинг тинчлигини қисқа муддатга бўлса ҳам таъминлаб берган. Қайсидир маънода, келгусидаги мутлақ осойишталикка ҳам замин яратгандир. Тўғри, Пеле даврида футбол бугунгидек ривожланмаганлиги унинг 1000 голи нархини бироз тушириши мумкин. Аммо бу голларнинг умумжаҳон тарихидаги ўрни беқиёс. Мана нима учун унинг голларининг қиймати баланд. Мана нима учун уни «футбол қироли» деб аташади…

Goal.com нашри маълумотларига таяниб

Абдулвосид Валихонов тайёрлади.